Karar Yorgunluğu Gerçek mi?
Aç hakimlerden yorgun hekimlere: etkili karar alma hakkında veriler gerçekte ne söylüyor
Kısmen. Hekimler ve finans analistleri üzerindeki büyük gözlemsel veriler, gün ilerledikçe kararların daha kolay ya da varsayılan seçeneğe kaydığını gösteriyor: Saat 08.00'de hekimlerin %63,7'si meme kanseri taraması istedi, saat 17.00'de bu oran %47,8'e düştü (Hsiang ve ark., 2019). Ama "irade bir depo gibi tükenir" fikri, 36 laboratuvarlı ve 3.531 kişilik ön kayıtlı testte neredeyse sıfır etki verdi (Vohs ve ark., 2021). Ünlü "aç hakimler" bulgusu muhtemelen abartılı; 2025'te İsveç'te 231.076 çağrıyla yapılan ön kayıtlı saha testi de karar yorgunluğuna dair kanıt bulamadı. Etkili karar almanın yolu iradeyi zorlamak değil, önemli kararın saatini ve çerçevesini tasarlamak.
Sabah dokuzda net bir "hayır" diyebilirsin. Akşam altıda aynı soruya "tamam, olsun" dersin.
Fikrin değişmedi. Saat değişti.
"Karar yorgunluğu" bu deneyimin adı olarak dilimize yerleşti. Liderlik yazılarında, zaman yönetimi kitaplarında, sabah rutini videolarında karşına çıkıyor. Bu yazıda bu kavramın arkasındaki en ünlü çalışmaya, onu sınayan büyük tekrarlara ve gerçek iş hayatından gelen verilere bakacağız. Sonuç, sloganlardan daha ilginç.
Aç hakimler araştırması gerçekte ne gösterdi?
2011'de PNAS'ta yayımlanan çalışmada Shai Danziger ve arkadaşları, İsrail'de sekiz deneyimli hakimin on ay içinde verdiği 1.000'den fazla şartlı tahliye kararını inceledi. Her oturumun başında olumlu karar oranı yaklaşık %65'ti. Oturum ilerledikçe bu oran düşüyor, bazen sıfıra yaklaşıyordu. Yemek molasından sonra yeniden %65 civarına dönüyordu.
Bulgu dünyayı dolaştı: "Adalet, hakimin ne zaman kahvaltı ettiğine bağlı." Yorumu da netti: Yorulan hakim, en kolay seçeneğe, yani mevcut durumu korumaya, tahliyeyi reddetmeye yöneliyor.
Ama aynı yıl iki araştırmacı, Keren Weinshall-Margel ve John Shapard, dosyaların sırasının rastgele olmadığını gösterdi. Avukatı olmayan mahkûmların dosyaları genellikle oturumun sonuna kalıyordu ve bu mahkûmların tahliye şansı zaten daha düşüktü. 2016'da Andreas Glöckner yaptığı simülasyonlarla, uzun sürecek dosyaları molaya bırakan tamamen rasyonel bir hakimin bile benzer bir düşüş eğrisi üretebileceğini gösterdi. Kanıt: Tartışmalı, gözlemsel
Yani en çok alıntılanan karar yorgunluğu kanıtı, tek başına bir kanıt değil. Bu, olgunun olmadığı anlamına da gelmiyor. Sadece daha sağlam veriye bakmamız gerekiyor.
İrade bir depo gibi tükenir mi?
Karar yorgunluğunun popüler açıklaması "ego tükenmesi" kuramına dayanıyordu: İrade bir yakıt deposu gibidir; her öz-denetim eylemi ve her karar ondan biraz harcar. 2000'lerde yüzlerce laboratuvar deneyi bu fikri destekler gibi görünüyordu.
Sonra psikoloji kendi kanıtlarını sınamaya başladı. 2016'da 23 laboratuvar, 2.141 katılımcıyla aynı protokolü önceden kayıt altına alarak uyguladı. Ölçülen etki d = 0,04'tü; güven aralığı sıfırı içeriyordu. 2021'de bu kez kuramın savunucularının da yer aldığı bir ekip, 36 laboratuvarda 3.531 katılımcıyla yeni bir test yaptı. Sonuç d = 0,06 çıktı ve veriler, etki olmadığı hipotezini yaklaşık dört kat daha fazla destekledi. Kanıt: Güçlü, çok merkezli ön kayıtlı tekrarlar
Bu, yorgunluğun hayal ürünü olduğu anlamına gelmiyor. Laboratuvardaki 10 dakikalık bir görev, gerçek bir iş gününün sekiz saatine benzemiyor. Ama "iraden bitti" cümlesinin bilimsel bir yasa olmadığını gösteriyor.
Gün ilerledikçe kararlar nasıl değişiyor?
Laboratuvarın dışına çıktığımızda tablo değişiyor. Gerçek iş hayatından gelen büyük veri setlerinin çoğu, gün içinde bir kayma gösteriyor. Hepsi değil; buna aşağıda geleceğiz.
Pennsylvania ve New Jersey'deki 33 birinci basamak kliniğinde yapılan çalışmada, saat 08.00 randevularında hekimler uygun hastaların %63,7'si için meme kanseri taraması istedi. Saat 17.00'de bu oran %47,8'di. Kolon kanseri taramasında oranlar %36,5'ten %23,4'e düştü. Hastaların taramayı bir yıl içinde gerçekten yaptırma oranı da benzer biçimde azaldı. Kanıt: Orta, büyük gözlemsel veri
Boston'daki 204 hekimin 21.867 solunum yolu enfeksiyonu muayenesini inceleyen başka bir çalışmada, antibiyotik yazma ihtimali (olasılık oranı) oturumun dördüncü saatinde ilk saate göre 1,26 kat daha yüksekti. Antibiyotik çoğu zaman gerekmiyordu; ama hastayı memnun eden, tartışmayı kısaltan kolay seçenekti. Bir başka çalışmada grip aşısı oranı sabah 8'de %44 iken öğleden sonra 4'te %32'ye iniyordu. Kanıt: Orta, gözlemsel
İş dünyasından gelen veri de aynı yönü gösteriyor. 2002–2015 arasında 386.924 kazanç tahminini inceleyen bir çalışmada, finans analistleri aynı gün içinde daha fazla tahmin yaptıkça daha az isabetli oluyor ve kendi analizleri yerine piyasa ortalamasına yaslanma ya da önceki tahminlerini yinelemeye daha yatkın hale geliyordu. Kanıt: Orta-güçlü, çok büyük gözlemsel veri
Bu çalışmalarda örüntü benzer: Gün ilerledikçe karar verici kötü karar vermekten çok, varsayılana yaslanıyor gibi görünüyor. Hakim reddediyor, hekim taramayı erteliyor ya da tartışmasız reçeteyi yazıyor, analist kalabalığa uyuyor.
Ama hikâyenin bir de 2025 bölümü var. İsveç'te David Andersson ve arkadaşları, analiz planını önceden kayıt altına aldıkları bir çalışmada ulusal sağlık danışma hattındaki 174 hemşirenin 231.076 telefon görüşmesini inceledi. Vardiya düzeninin yarattığı doğal karşılaştırmaları kullanarak sabah ve öğleden sonra, mola öncesi ve sonrası kararları kıyasladılar. Karar yorgunluğuna dair kanıt bulamadılar; veriler, etki olmadığı hipotezini 22 kattan fazla destekledi. Yazarlara göre önceki pozitif bulguların bir kısmı, günün saatine göre değişen hasta profilinden ve iş düzeninden kaynaklanıyor olabilir. Kanıt: Güçlü, ön kayıtlı saha çalışması (tek ülke, tek meslek)
Zor düşünmek beyinde iz bırakır mı?
2022'de Paris'te Antonius Wiehler ve Mathias Pessiglione'nin ekibi 40 katılımcıyı iki gruba ayırdı. Bir grup gün boyu zihinsel olarak zorlayıcı görevler yaptı, diğeri aynı sürede daha kolay görevler. Gün sonunda zor görev grubunda beynin ön bölgesinde (lateral prefrontal korteks) glutamat düzeyi daha yüksekti. Bu grup ekonomik seçimlerde de daha az emek isteyen ve ödülü hemen veren seçeneklere yöneldi. İlginç olan: İki grup kendini benzer düzeyde yorgun hissettiğini söyledi. Kanıt: Zayıf-orta, küçük örneklem, henüz tekrarlanmadı
Bu bulgu "irade deposu" fikrini geri getirmiyor. Ama başka bir şeye işaret ediyor: Bilişsel yorgunluk, kendini nasıl hissettiğinden bağımsız olarak, seçimlerini kısa vadeye ve kolaya kaydırabilir. Yani "ben iyiyim" demen, kararlarının iyi olduğunu garanti etmiyor.
Efsane mi, kanıt mı? "Günde 35.000 karar, sınırlı irade"
Sosyal medyada sık dolaşan "insan günde 35.000 karar verir" rakamının izini süren hakemli bir kaynak bulamadık. Bu sayıyı kullanmıyoruz. "İrade bir kas gibi tükenir, şekerle dolar" fikri ise büyük tekrarlarda desteklenmedi. Kanıt: Efsane büyük ölçüde çürütüldü
Öbür uçtaki efsane de yanlış: "Karar yorgunluğu tamamen uydurma." Birçok gözlemsel saha verisi, gün içinde kararların kolay ve varsayılan seçeneğe kaydığını gösteriyor; ama en titiz saha testi bu etkiyi bulamadı. Yani olgu en iyi ihtimalle bağlama bağlı, nedeni de tek değil: zihinsel yorgunluk, açlık, geciken program, aceleye gelen son hastalar, dosya sıralaması. Bu verilerin hepsi gözlemsel; neden-sonuç ilişkisi kesin değil.
Asıl ders şu: Mesele iradenin bitmesi değil. Mesele, en önemli kararlarının günün hangi koşullarında verildiği.
Türkiye'de tablo ne söylüyor?
Türkiye'de karar yorgunluğunu ulusal ölçekte ölçen bir veri mevcut değil. Ama karar yorgunluğunun zeminini oluşturan bir gösterge var: çalışma süresi. OECD Daha İyi Yaşam Endeksi'ne göre Türkiye'de çalışanların %25'i ücretli işte çok uzun saat (haftada 50 saat ve üzeri) çalışıyor. OECD ortalaması %10.
2022'de Sivas Cumhuriyet Üniversitesi'nden araştırmacılar Karar Yorgunluğu Ölçeği'ni Türkçeye uyarladı ve farklı sektörlerden 446 çalışanla test etti. Pandemi döneminde ölçülen karar yorgunluğu düzeyi genel olarak düşük çıktı. Bu, ülke geneli için temsilî bir sonuç değil; ama artık Türkçe, geçerli bir ölçüm aracı var. Kanıt: Orta, çevrim içi örneklem
Şehir verisi hakkında bir not: İzmir, İstanbul ve Ankara için karar yorgunluğu ya da il bazında uzun çalışma saati verisi bu kaynaklarda yayımlanmıyor; kıyaslanabilir şehir verisi şu an mevcut değil. Olmayan veriyi burada tahmin etmiyoruz.
Dört alanda etki
| Alan | Ne biliniyor | Kanıt |
|---|---|---|
| İş başarısı | Analistler aynı gün daha fazla tahmin yaptıkça isabet düşüyor, ortalamaya yaslanma artıyor (386.924 tahmin; Hirshleifer ve ark., 2019). Liderlik kararlarında bu, "yorgun toplantıda statükonun kazanması" demek. | Orta-güçlü, gözlemsel |
| Bedensel sağlık | Akşam saatlerinde hekimler daha az tarama istiyor (%63,7 → %47,8; Hsiang ve ark., 2019), daha çok antibiyotik yazıyor (Linder ve ark., 2014). İsveç'teki ön kayıtlı test (231.076 çağrı) ise etki bulmadı (Andersson ve ark., 2025). | Orta, çelişkili |
| İlişkiler | Karar yorgunluğunu ilişkilerde doğrudan ölçen güçlü bir çalışma bulamadık. Yorgunlukta kısa vadeli ve az emekli seçeneğe kayma (Wiehler ve ark., 2022), akşam yapılan zor konuşmalar için bir hipotez sunuyor, kanıt değil. | Zayıf / veri mevcut değil |
| Hayat kalitesi | "İraden bitti" anlatısı güçlü tekrarlarda desteklenmedi (d = 0,04–0,06). Türkiye'de çalışanların %25'i çok uzun saat çalışıyor (OECD). | Güçlü / Orta |
Peki bununla ne yapabilirsin?
En önemli kararın saatini sen seç. Strateji, işe alım, yatırım ya da zor bir konuşma: Bunları günün son toplantısına değil, sabaha ya da bir molanın hemen sonrasına koy. Zaman yönetimi yalnızca işlerin sırasını değil, kararların koşulunu da yönetmek demek.
Varsayılanı önceden tasarla. Yorgunken varsayılana yaslanacağını bildiğine göre, varsayılanı akıllıca seç. Rutin kararları kurala bağla ("Bütçesi şu tutarın altındaki talepleri ekip onaylar"). Bir hekim çalışmasında elektronik kayıttaki otomatik hatırlatıcı, aşı oranını artırdı: Karar yorgun zihne bırakılmadı, sisteme gömüldü.
Kritik kararlarda ölçütleri dinçken yaz. Bir kararı akşam vermek zorundaysan, ölçütlerini sabahtan yaz: "Bu teklifi şu üç koşul sağlanırsa kabul ederim." Böylece yorgun zihne karar vermek değil, kontrol etmek kalır. Bir lider için en değerli alışkanlık, ekibinin önemli kararlarını da bu düzene taşımak.
Bunlar birer farkındalık adımı. Doğru zamanın ne olduğuna dair düşüncelerimi "Doğru Zaman Ne Zaman?" notumda, zamanın bir enerji olarak nasıl yönetildiğini "Zaman Ölçülebilir Bir Enerjidir" yazımda işledim. Etkili Karar Atölyesi'nde ise etkili kararın aşamalarını kendi gerçek kararların üzerinde, birlikte çalışıyoruz.
Yorgunluk kararını bozmaz. Kararını varsayılana devreder.
Bu hafta vereceğin en önemli kararı, günün hangi saatine bıraktın?
Sıkça sorulan sorular
Karar yorgunluğu gerçek mi?
Kısmen. Hekimler ve finans analistleri üzerindeki büyük gözlemsel veriler, gün ilerledikçe kararların daha kolay ya da varsayılan seçeneğe kaydığını gösteriyor; ancak 2025'te İsveç'te 231.076 çağrıyla yapılan ön kayıtlı saha testi bu etkiyi bulamadı. Nedeni de net değil: 'irade bir depo gibi tükenir' fikri (ego tükenmesi), 23 ve 36 laboratuvarlı ön kayıtlı tekrarlarda neredeyse sıfır etki verdi (d = 0,04 ve d = 0,06).
Aç hakimler araştırması doğru mu?
İsrail'de 1.000'den fazla şartlı tahliye kararını inceleyen 2011 tarihli çalışmada olumlu karar oranı her oturumun başında yaklaşık %65'ti ve oturum ilerledikçe sıfıra yaklaşıyordu. Sonraki analizler, avukatı olmayan mahkûmların dosyalarının genellikle oturum sonuna kaldığını ve hakimlerin uzun sürecek dosyaları molaya bırakabildiğini gösterdi. Etki muhtemelen abartılı; tek başına karar yorgunluğunun kanıtı sayılamaz.
Karar yorgunluğu nasıl azaltılır?
En önemli kararları günün erken saatlerine ya da bir moladan hemen sonraya koymak, rutin kararları kurala bağlamak ve kritik kararlar için önceden yazılmış ölçütler kullanmak, araştırmaların işaret ettiği pratik adımlar. Bir hekim çalışmasında elektronik kayıttaki otomatik hatırlatıcı (aktif seçim dürtmesi) aşı oranını artırdı.
İrade bir kas gibi tükenir mi?
Bu fikir 2000'lerde çok popülerdi; ancak çok merkezli, ön kayıtlı tekrarlar beklenen etkiyi bulamadı. 2021 tarihli 36 laboratuvarlı ve 3.531 kişilik çalışmada veriler, etki olmadığı hipotezini yaklaşık 4 kat daha fazla destekledi. Yorgunluk gerçek bir his; ama 'iradenin bittiği' bir depo modeli güçlü kanıta sahip değil.
Kaynaklar
- Danziger, S., Levav, J. ve Avnaim-Pesso, L. (2011). Extraneous factors in judicial decisions. PNAS, 108(17), 6889–6892. Bağlantı
- Weinshall-Margel, K. ve Shapard, J. (2011). Overlooked factors in the analysis of parole decisions. PNAS, 108(42), E833. Bağlantı
- Glöckner, A. (2016). The irrational hungry judge effect revisited: Simulations reveal that the magnitude of the effect is overestimated. Judgment and Decision Making, 11(6), 601–610. Bağlantı
- Hagger, M. S., Chatzisarantis, N. L. D. ve ark. (2016). A multilab preregistered replication of the ego-depletion effect. Perspectives on Psychological Science, 11(4), 546–573. Bağlantı
- Vohs, K. D., Schmeichel, B. J. ve ark. (2021). A multisite preregistered paradigmatic test of the ego-depletion effect. Psychological Science, 32(10), 1566–1581. Bağlantı
- Hsiang, E. Y., Mehta, S. J., Small, D. S. ve ark. (2019). Association of primary care clinic appointment time with clinician ordering and patient completion of breast and colorectal cancer screening. JAMA Network Open, 2(5), e193403. Bağlantı
- Linder, J. A., Doctor, J. N., Friedberg, M. W. ve ark. (2014). Time of day and the decision to prescribe antibiotics. JAMA Internal Medicine, 174(12), 2029–2031. Bağlantı
- Kim, R. H., Day, S. C., Small, D. S. ve ark. (2018). Variations in influenza vaccination by clinic appointment time and an active choice intervention in the electronic health record. JAMA Network Open, 1(5). Özet: Penn Today
- Andersson, D., Lindberg, M., Tinghög, G. ve Persson, E. (2025). No evidence for decision fatigue using large-scale field data from healthcare. Communications Psychology, 3, 33. Bağlantı
- Hirshleifer, D., Levi, Y., Lourie, B. ve Teoh, S. H. (2019). Decision fatigue and heuristic analyst forecasts. Journal of Financial Economics, 133(1), 83–98. Bağlantı
- Wiehler, A., Branzoli, F., Adanyeguh, I., Mochel, F. ve Pessiglione, M. (2022). A neuro-metabolic account of why daylong cognitive work alters the control of economic decisions. Current Biology, 32(16), 3564–3575. Bağlantı
- OECD. Better Life Index: Türkiye (iş-yaşam dengesi). Bağlantı
- Sarıakçalı, N. ve Kırpık, G. (2022). Hickman'ın Karar Yorgunluğu Ölçeği'nin Türkçeye uyarlanması ve Covid-19 sürecinde bir araştırma. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 22(3), 1171–1185. Bağlantı
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi ya da psikolojik tavsiye değildir. Sürekli yorgunluk, uyku ya da dikkat sorunları yaşıyorsan bir sağlık profesyoneline danış; tarama ve tedavi kararlarını hekiminle birlikte ver.
